Một ngày của học sinh 16 tuổi ở Phần Lan, do chính con kể
Cập nhật lần cuối: 13/8/2026
Mình có thể viết bài này bằng cách đọc tài liệu của Bộ Giáo dục Phần Lan. Nhưng mình nghĩ bạn sẽ không cần thêm một bài như thế.
Nên mình đi hỏi một người biết rõ hơn mọi tài liệu: một cậu bé Việt Nam mười sáu tuổi, con của chị hàng xóm, sang Phần Lan cùng gia đình, học một năm tiếng Phần rồi vào học chính khóa ở Turku.
Dưới đây là một ngày của con, kể bằng chính lời con, có những chỗ đáng yêu và có những chỗ mình đã ngồi lặng đi một lúc. Mình giữ nguyên giọng của con ở những câu quan trọng nhất, vì đó là thứ không tài liệu nào thay được.
(Bài viết được đăng với sự đồng ý của gia đình. Không nêu tên con, tên trường hay bất kỳ chi tiết nhận dạng nào.)
5 giờ sáng, và một quãng đường đi bộ
Mình hỏi con thường dậy lúc mấy giờ.
"Con thường dậy lúc 5 đến 7 giờ á. Ba mẹ gọi dậy hoặc con tự dậy ạ."
Rồi con tự đi học. Đi bộ hoặc đạp xe, mất khoảng 5 đến 15 phút, một mình.
Với phụ huynh Việt, chi tiết này thường là điều đầu tiên gây bất an. Nhưng ở đây, một đứa trẻ mười sáu tuổi tự đi học là chuyện bình thường đến mức không ai nghĩ tới. Buổi sáng ở Turku, bạn sẽ thấy học sinh cấp hai, cấp ba đứng chờ xe buýt hoặc đạp xe trên làn đường riêng, mặc kệ trời tối và lạnh. Không có phụ huynh nào đưa đón trước cổng trường thành hàng dài.
Con mặc gì đi học?
Đây là câu mình hỏi vì biết nó sẽ mở ra một chủ đề lớn. Câu trả lời của con hay hơn mình tưởng:
"Con mặc đồ bình thường thui, mấy bạn trên lớp ai cũng mặc đẳng cấp hết, nhưng ở Việt Nam có đồng phục ạ."
Ở Phần Lan không có đồng phục học sinh, từ mầm non đến hết cấp ba. Mỗi đứa trẻ mặc thứ nó thích.
Điều mình chú ý trong câu trả lời của con không phải chuyện đồng phục, mà là hai chữ "đẳng cấp". Một cậu bé mới sang, đứng giữa lớp toàn bạn bản xứ, và điều con quan sát thấy là các bạn ăn mặc rất "đẳng cấp" còn mình thì "bình thường thui". Không có đồng phục nghĩa là không còn thứ san bằng mọi khác biệt. Với một đứa trẻ nhập cư, cái tự do ấy đi kèm một sự lộ diện.
Đây là điều mà các bài viết ca ngợi "trường Phần Lan không có đồng phục" thường quên nhắc.
Trong lớp: 15 đến 20 bạn, và một chi tiết mình đã hiểu sai
"Tiết học đầu tiên hôm nay là tiếng Anh ạ, có cỡ 15 đến 20 bạn."
Sĩ số nhỏ là điều đúng như mọi tài liệu nói. Chỗ ngồi thì "đổi theo từng phòng á, cố định từng phòng ạ", tức mỗi phòng học con có một chỗ quen, nhưng đổi phòng thì đổi chỗ.
Rồi mình hỏi con gọi thầy cô bằng gì, vì mình đã đọc ở nhiều nơi rằng học sinh Phần Lan gọi giáo viên bằng tên riêng. Câu trả lời của con làm mình phải sửa lại hiểu biết của chính mình:
"Con gọi bằng giáo viên trong tiếng Phần (opettaja), con chưa gọi bằng tên bao giờ."
Đây là một bài học nhỏ về việc đọc tài liệu và sống trong thực tế. Việc gọi giáo viên bằng tên riêng có tồn tại ở Phần Lan, nhưng nó không phải quy tắc phổ quát: tùy trường, tùy giáo viên, tùy cấp học, và tùy cả việc học sinh có đủ tự nhiên trong ngôn ngữ để làm vậy hay không. Một cậu bé đang học tiếng Phần thì gọi thầy cô bằng chức danh là điều dễ hiểu nhất trên đời.
Nếu bạn đọc thấy ở đâu đó rằng "học sinh Phần Lan gọi thầy cô bằng tên", hãy hiểu đó là mô tả về khoảng cách quyền lực thấp trong lớp học, chứ không phải một quy tắc xưng hô bắt buộc.
Giờ học: ồn hơn bạn tưởng rất nhiều
Đây là phần làm mình bật cười, và cũng là phần đánh sập một hình dung phổ biến.
Mình hỏi trong giờ, thầy cô nói bao nhiêu và học sinh nói bao nhiêu.
"Mấy bạn nói nhiều, quậy điên, nói vô tổ chức luôn, nói cướp lời thầy cô."
Và khi mình hỏi điều gì làm con ngạc nhiên nhất trong tuần đầu tiên:
"Các bạn cũng quậy nhiều lắm cô."
Trong hình dung của rất nhiều phụ huynh Việt, lớp học Phần Lan là một nơi yên tĩnh, học sinh tự giác, mọi thứ diễn ra êm ả như trong ảnh quảng bá. Sự thật, theo lời một người đang ngồi trong đó: trẻ con ở đâu cũng là trẻ con.
Điều khác biệt không nằm ở chỗ học sinh trật tự hơn. Nó nằm ở chỗ học sinh được phép nói. Một lớp học nơi trẻ cắt lời giáo viên có thể làm phụ huynh Việt khó chịu, nhưng nó cũng là lớp học nơi không ai bị phạt vì phát biểu sai.
Và đây là phần mình ngồi lặng đi
Mình hỏi con: nếu không hiểu bài, con làm gì?
Ở bài viết trước, con đã nói với mình một câu rất đẹp: ở đây con không hiểu thì con được phép hỏi, chứ hồi ở Việt Nam con không dám hỏi nhiều vì cứ nghĩ do con học không tập trung.
Lần này, khi hỏi kỹ hơn, câu trả lời đầy đủ hơn:
"Con hỏi lúc mấy bạn hông để ý, tại tụi nó cười con."
Con được phép hỏi. Nhưng con chọn thời điểm để hỏi, vì bạn bè cười.
Hai điều này cùng đúng, và mình nghĩ đó là hình ảnh trung thực nhất về đời sống của một đứa trẻ nhập cư ở bất kỳ đâu trên thế giới. Hệ thống có thể mở cửa cho con. Bạn cùng lớp thì không phải lúc nào cũng vậy. Người lớn xây được luật chơi tử tế, nhưng không xây được cảm giác an toàn giữa những đứa trẻ với nhau; cái đó cần thời gian, cần ngôn ngữ, và cần cả may mắn.
Nếu bạn đang cân nhắc cho con sang, đây là chi tiết mình mong bạn nhớ hơn mọi con số học phí: con bạn sẽ có một giai đoạn phải chọn thời điểm để dám không hiểu.
Bữa trưa 15 phút và một người bạn duy nhất
"Con ăn đồ ăn trường, ngồi với bạn lớp cũ cùng trường, cỡ 15 phút ạ."
Bữa trưa ở trường Phần Lan miễn phí cho học sinh, đây là một trong những điều đáng tự hào của hệ thống này. Nhưng câu trả lời của con có một mệnh đề phụ mà mình phải hỏi lại mới rõ: bạn ngồi cùng con là bạn duy nhất con quen trong cả lớp.
Mười lăm phút, một người bạn. Đó là bức tranh xã hội của một đứa trẻ đang trong năm đầu tiên.
Giữa các tiết, con làm gì? "Có ạ, con ra ngoài ngồi thui." Ở Phần Lan, học sinh ra ngoài trời giữa các tiết là chuyện gần như mặc định, kể cả mùa lạnh. Còn "ngồi thui" là chi tiết mình không hỏi thêm, nhưng nghĩ mãi.
Buổi chiều và buổi tối: bài tập, và một cái lưng đau
Con tan học vào buổi chiều. Về đến nhà, việc đầu tiên con làm:
"Về nhà con ngủ tại mệt ia."
Bài tập về nhà? "5 đến 20 bài á." Con số này khiến mình phải nói rõ một điều: hình dung phổ biến rằng "học sinh Phần Lan gần như không có bài tập về nhà" là không chính xác ở mọi cấp và mọi trường. Khối lượng thay đổi theo môn, theo giáo viên, theo giai đoạn, và với một học sinh đang học bằng ngôn ngữ thứ hai thì cùng một lượng bài sẽ nặng gấp nhiều lần.
Buổi tối của con:
"Buổi tối siu đau lưng ạ, cỡ 22 giờ tối con ngủ."
Mình để nguyên câu này, vì nó rất thật và rất mười sáu tuổi.
Cuối tuần: câu trả lời hay nhất cuộc phỏng vấn
Mình hỏi cuối tuần con làm gì.
"Con vẽ, vì con thích vẽ và con bán tranh của con được."
Một cậu bé mười sáu tuổi, mới sang một năm, đang học lại lớp 9, chưa quen ai trong lớp, tiếng Phần chưa theo kịp. Và cuối tuần, con vẽ. Và con bán được tranh.
Trong toàn bộ cuộc phỏng vấn, đây là câu làm mình vui nhất. Vì nó nhắc mình một điều mà những bài viết về du học thường quên: một đứa trẻ không chỉ là một hồ sơ học tập. Con có thứ con giỏi, thứ con yêu, thứ con làm ra được giá trị, và những thứ đó không cần ngôn ngữ nào cả.
Nếu con bạn sắp sang một đất nước mới, hãy giữ cho con một thứ như vậy. Một thứ con làm tốt bằng tay, bằng mắt, bằng cơ thể, không cần qua ngôn ngữ. Trong năm đầu tiên, đó có thể là chỗ duy nhất con còn thấy mình là mình.
Điều khó nhất, điều nhớ nhất, và điều đã đổi
Ba câu cuối cùng, ba câu trả lời rất ngắn.
Điều gì khó hơn ở đây so với Việt Nam? "Là tiếng Phần cô ạ."
Điều gì con nhớ nhất ở trường cũ? "Tiếng Việt."
Câu này làm mình nghĩ suốt. Con không nói nhớ bạn, nhớ thầy cô, nhớ món ăn. Con nói nhớ tiếng Việt. Nhớ cái cảm giác được sống trong một ngôn ngữ mà mình có thể là chính mình trong đó, không phải dịch, không phải cố, không phải chọn thời điểm để hỏi.
Sau một năm ở đây, con thấy mình khác đi chỗ nào? "Con thấy thoải mái hơn."
Bốn chữ. Sau một năm học tiếng, một năm học lại lớp 9, một năm ăn trưa với đúng một người bạn.
Thoải mái hơn.
6 điều một ngày này nói với phụ huynh Việt
1. Tự lập là mặc định, không phải thành tựu. Dậy 5 đến 7 giờ, tự đi bộ hoặc đạp xe đến trường, tự về, tự ngủ. Không ai coi đó là đặc biệt.
2. Không đồng phục là tự do, và cũng là một sự lộ diện. Với trẻ nhập cư, việc không còn thứ san bằng mọi khác biệt có thể là áp lực chứ không chỉ là thoải mái.
3. Lớp học không yên tĩnh như trong ảnh. Trẻ con ở đâu cũng là trẻ con. Khác biệt nằm ở chỗ trẻ được phép nói, không phải ở chỗ trẻ ngoan hơn.
4. Bài tập về nhà vẫn có, và với con bạn thì nặng gấp đôi, vì con làm bài bằng ngôn ngữ thứ hai.
5. Hệ thống mở cửa không đồng nghĩa với việc bạn bè cũng vậy. Con có thể được phép hỏi mà vẫn phải chọn lúc để hỏi. Đây là phần cha mẹ cần đồng hành, không phải phần hệ thống giải quyết được.
6. Giữ cho con một thứ con giỏi mà không cần ngôn ngữ. Vẽ, đàn, bóng đá, nấu ăn, sửa đồ. Trong năm đầu tiên, thứ đó quý hơn bạn nghĩ rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh cấp 3 ở Phần Lan có mặc đồng phục không? Không. Phần Lan không có đồng phục học sinh ở bất kỳ cấp học nào. Học sinh mặc quần áo thường ngày theo ý mình.
Học sinh Phần Lan có gọi thầy cô bằng tên riêng không? Có nơi có, nhưng đây không phải quy tắc phổ quát. Cậu bé trong bài này gọi giáo viên bằng chức danh trong tiếng Phần (opettaja) và chưa từng gọi bằng tên. Điều quan trọng hơn cách xưng hô là khoảng cách quyền lực thấp trong lớp học: học sinh được phép hỏi, phản biện, và không bị phạt vì phát biểu sai.
Một lớp học ở Phần Lan có bao nhiêu học sinh? Theo lời kể của học sinh trong bài, lớp con khoảng 15 đến 20 bạn. Sĩ số nhỏ là đặc điểm chung của trường học Phần Lan, dù con số cụ thể thay đổi theo trường và theo môn.
Học sinh Phần Lan có nhiều bài tập về nhà không? Ít hơn nhiều nước châu Á, nhưng không phải là không có. Học sinh trong bài cho biết một ngày có khoảng 5 đến 20 bài. Với học sinh đang học bằng ngôn ngữ thứ hai, cùng một khối lượng sẽ nặng hơn đáng kể.
Bữa trưa ở trường có mất tiền không? Không. Bữa trưa tại trường miễn phí cho học sinh ở Phần Lan.
Bài viết thuộc chuỗi Teen & Du học cấp 3* của Growing with Finland. Đọc thêm: "Con phải học lại lớp 9 ạ": cuộc trò chuyện ngày tựu trường (https://growingwithfinland.fi/blog/du-hoc-phan-lan-cap-3/con-phai-hoc-lai-lop-9) · Lukio là gì, ammattikoulu là gì (https://growingwithfinland.fi/blog/du-hoc-phan-lan-cap-3/lukio-ammattikoulu-la-gi) · Con 16 tuổi tự lập ở Phần Lan như thế nào (https://growingwithfinland.fi/blog/du-hoc-phan-lan-cap-3/con-16-tuoi-tu-lap-o-phan-lan).*
Tác giả: Mai Nguyen, người sáng lập Growing with Finland, mẹ Việt sống tại Turku, sinh viên Đại học Khoa học Ứng dụng Turku (TUAS).
Bài viết dựa trên phỏng vấn trực tiếp, đăng với sự đồng ý của gia đình. Trải nghiệm của một học sinh không đại diện cho toàn bộ hệ thống.
Nguồn tham khảo
[Opetushallitus (OPH), School meals in Finland (bữa trưa miễn phí cho học sinh](https://www.oph.fi/en/education-and-qualifications/school-meals-finland)
[Opetushallitus (OPH), Perusopetukseen valmistava opetus (lớp chuẩn bị tiếng cho học sinh nhập cư)](https://www.oph.fi/fi/koulutus-ja-tutkinnot/perusopetukseen-valmistava-opetus)
Bài viết dựa chủ yếu trên phỏng vấn trực tiếp; các mô tả về một ngày học là trải nghiệm cá nhân của một học sinh, không phải mô tả chuẩn hóa toàn hệ thống.
